ਕੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ?
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਹੇ—“ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ”—ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਹਰੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਾ ਡਰ ਸੌਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਦੋਵਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ—“ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ”—ਤਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹੋ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਪਹਿਲੀ ਸਮੱਸਿਆ: ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਾ ਡਰ—“ਜੇ ਮੈਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ?”
ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਸਵਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ: “ਜੇ ਮੇਰੇ ਅੰਕ ਘੱਟ ਆ ਗਏ ਤਾਂ?” “ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਗੇ।” “ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕੀ ਸੋਚਣਗੇ?” “ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਕਾਬਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।” ਉਹ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਡਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੰਦਾ। ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸਰੀਰ ਥੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ? ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੰਤੁਲਨ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ:ਉਦਮੁ ਕਰੇਦਿਆ ਜੀਉ ਤੂੰ ਕਮਾਵਦਿਆ ਸੁਖ ਭੁੰਚੁ ॥ ਧਿਆਇਦਿਆ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲੁ ਨਾਨਕ ਉਤਰੀ ਚਿੰਤ ॥੧॥
ਸਰਲ ਅਰਥ: ਹੇ ਮਨੁੱਖ! ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਉੱਦਮ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੌਲੀ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ 522) ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਅਰਦਾਸ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾ ਕਰੋ। ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੀ “ਉਦਮ” ਹੈ। ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਨਹੀਂ। ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਬਣਾਓ:- ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ: ਅੱਜ ਦਾ ਪਾਠ, ਦੁਹਰਾਈ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ।
- ਜਿਸ ਲਈ ਮਦਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹਾਂ: ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ।
- ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ: ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਪੱਤਰ, ਦੂਜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਅੰਕ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ।
ਦੂਜੀ ਸਮੱਸਿਆ: ਹਉਮੈ—“ਮੈਂ ਹੀ ਸਹੀ ਹਾਂ”
ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰੋਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: “ਗਲਤੀ ਉਸ ਦੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਗੱਲ ਕਰਾਂ?” “ਜੇ ਮੈਂ ਝੁਕ ਗਿਆ ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਣਗੇ।” “ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ।” ਦਿਨ ਲੰਘਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੋਂ ਚੁੱਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਗੁੱਸਾ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਉਮੈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਆਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਹਉਮੈ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਮਝਣਾ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ, ਮਦਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ, ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਨਾ ਮੰਨਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੀ ਹੈ:ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ਹੈ ਦਾਰੂ ਭੀ ਇਸੁ ਮਾਹਿ ॥ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ ਜੇ ਆਪਣੀ ਤਾ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਕਮਾਹਿ ॥
ਸਰਲ ਅਰਥ: ਹਉਮੈ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਮਾਉਣ ਨਾਲ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ 466)ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ
ਜਦੋਂ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਟਕਰਾਅ ਹੋਵੇ, ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛੋ: “ਕੀ ਮੈਂ ਸੱਚ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਛਵੀ ਦੀ?” ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੋ ਮਿੰਟ ਬਿਨਾਂ ਟੋਕੇ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕਰੋ: “ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਨਾ ਹੋਵਾਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।Gurbani Wisdom Workshop ਵਿੱਚ ਕੀ ਸਿੱਖਾਂਗੇ?
ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕੇਵਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਾਂਗੇ:- ਇਮਤਿਹਾਨ, ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ।
- ਹਉਮੈ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ।
- ਸਿਮਰਨ, ਸਾਹ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਅਭਿਆਸ।
- ਅਸਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ।
- ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਵਿਹਾਰਕ ਕਦਮ ਚੁਣਨਾ।
- ਮਿਹਨਤ, ਹੁਕਮ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ।